Dlaczego pszczoły „nie widzą” wielu pełnych kwiatów?
Co tak naprawdę interesuje pszczołę w ogrodzie
Z perspektywy człowieka kwiat to kolor, kształt i zapach. Z perspektywy pszczoły – to przede wszystkim stacja paliw. Owad nie podziwia barw ani nie zachwyca się liczbą płatków. Szuka trzech rzeczy: pyłku (białko), nektaru (energia) oraz łatwego dostępu do tych zasobów. Jeśli musi się siłować z płatkami, przeciskać w głąb „pompona” i kończy bez kropli nektaru na języczku – taki kwiat jest dla niej bezużyteczny.
Pszczoła ląduje na kwiecie, chwyta się jego powierzchni pazurkami na końcach nóg, a następnie sięga języczkiem (ssawką) do nektaru. Jednocześnie jej ciało obsypuje się pyłkiem z pręcików. Gdy tych pręcików nie ma, są schowane głęboko albo przerobione na płatki – cała „transakcja” nie dochodzi do skutku. Człowiek widzi imponującą kulę płatków, pszczoła – kolorowy, ale pusty obiekt.
Jak wygląda „normalny” kwiat w wersji pojedynczej
Typowy, pojedynczy kwiat (taki, jaki miał dziki przodek większości roślin ozdobnych) ma prostą, przejrzystą budowę:
kilka–kilkanaście płatków tworzących lądowisko i „szyld reklamowy” dla owadów,
widoczny środek, najczęściej żółtawy lub kontrastowy – to właśnie tam znajdują się pręciki z pyłkiem,
pręciki z pylnikami produkujące pyłek, ustawione w pierścień lub kilka pierścieni wokół słupka,
słupek w centrum, który przyjmuje pyłek – to on umożliwia zapylenie i tworzenie nasion.
Taka budowa jest dla pszczół czytelna jak znak drogowy. Kolor płatków i kontrastowy środek to sygnał: „tutaj jest jedzenie”. Pszczoła siada na płatkach, wchodzi w środek, zbiera pyłek, sięga do nektaru (jeśli jest obecny) i leci dalej. Wszystko odbywa się szybko i przy niewielkim nakładzie energii.
Co dzieje się, gdy roślina ma „pełne” kwiaty
Pełne kwiaty powstają na skutek przekształcania pręcików w dodatkowe płatki. To klucz do zrozumienia, dlaczego „bogaty” kwiat jest w praktyce pusty. Pręciki są organami generatywnymi – produkują pyłek. Jeśli roślina tworzy zamiast nich dziesiątki kolejnych płatków, to kompletnie traci fabrykę pyłku lub znacząco ją ogranicza.
W wielu pełnych odmianach:
pręciki zanikają albo są szczątkowe i ukryte głęboko między płatkami,
słupek także bywa zdeformowany lub słabo rozwinięty,
nektarnik (struktury produkujące nektar) produkuje mniej nektaru lub jest niedostępny.
Efekt końcowy: człowiek widzi „wow, ile płatków”, a pszczoła trafia do kwiatowego labiryntu. Z zewnątrz brak wyraźnego środka, brak widocznego pyłku. Dla owada to sygnał: mała szansa na pożytek, lepiej lecieć dalej.
Pełna róża kontra dzika róża – przykład z ogrodu
Dzika róża (np. Rosa canina) ma 5 płatków, duży, otwarty środek i mnóstwo złotych pręcików wystawionych na zewnątrz. Pszczoły i trzmiele obsiadają takie kwiaty masowo, bo:
łatwo wylądować na szerokich płatkach,
pyłek jest na wierzchu – nie trzeba go szukać,
kwiaty są wyraźnie widoczne z daleka,
nektar jest stosunkowo łatwo dostępny.
W przypadku pełnej róży rabatowej środek jest zupełnie zasłonięty wieloma warstwami płatków. Pręcików albo nie ma, albo są głęboko schowane i często już nie produkują wartościowego pyłku. Otwór wejściowy bywa tak ciasny, że przeciętna pszczoła miodna nawet nie spróbuje się wciskać. Trzmiel owszem, czasem się wciśnie, ale kosztem dużej ilości energii – z punktu widzenia owada bilans się zwykle nie opłaca.
Mit kontra rzeczywistość: mit – pełne róże to „raj dla pszczół, bo tyle kwiatów”. Rzeczywistość – dla pszczół liczy się nie liczba płatków, tylko dostępny pyłek i nektar. Jeden krzew dzikiej róży daje im więcej pożytku niż cała rabata bardzo pełnych, sterylnych odmian ciętych.
Źródło: Pexels | Autor: Trupti Morone
Skąd biorą się pełne kwiaty? Mechanizm i skutki podwójnego kwitnienia
Jak hodowcy tworzą „bogate” kwiaty
Pełne kwiaty nie biorą się znikąd. To efekt mutacji i długotrwałej selekcji hodowlanej. Mutacje w genach odpowiadających za rozwój pręcików sprawiają, że roślina zamiast organów płciowych tworzy dodatkowe płatki. Hodowcy, widząc atrakcyjny efekt wizualny, rozmnażają taką roślinę wegetatywnie (przez sadzonki, podział, szczepienie) i wprowadzają jako nową odmianę ozdobną.
Przez dziesięciolecia kierunek hodowli był jeden: im więcej płatków, tym lepiej. W praktyce oznaczało to:
selekcję na pełne, pomponowe, rozetowe formy kwiatów,
ignorowanie lub wręcz eliminowanie cech związanych z produkcją pyłku i nektaru,
promowanie odmian o „czystszych” płatkach – bez zabrudzeń pyłkiem na powierzchni.
Z punktu widzenia rynku ciętych kwiatów ma to sens: kwiat ma długo stać w wazonie, nie osypywać się pyłkiem i nie brudzić obrusów. Z punktu widzenia pszczół taki kwiat to ślepa uliczka.
Dlaczego „dużo płatków” nie znaczy „dużo pyłku”
Popularny mit ogrodniczy mówi: skoro kwiat jest większy i ma więcej płatków, to pewnie też ma więcej pyłku. Logiczne na pierwszy rzut oka, ale błędne. Płatki i pręciki pełnią zupełnie inne funkcje i powstają z innych tkanek. W pełnych odmianach właśnie pręciki zostały przerobione na płatki, więc pyłku jest mniej, a nie więcej.
W wielu wypadkach liczba pręcików spada z kilkudziesięciu do kilku lub zera. Jeśli dodatkowo słupek jest zredukowany, roślina często w ogóle nie zawiązuje nasion, a więc nie musi inwestować w atrakcyjne dla owadów nektary i zapachy. Dla niej „opłaca się” produkować kwiaty tylko po to, by przyciągały ludzi – to my ją rozmnażamy, nie pszczoły.
Mit kontra rzeczywistość: mit – „im większy kwiat, tym lepszy dla zapylaczy”. Rzeczywistość – ważniejsza jest budowa niż rozmiar. Mały, prosty kwiat nagietka da więcej pyłku niż ogromny, pełny kwiat chryzantemy bez widocznego środka.
Skutki pełnego kwitnienia dla zapylaczy i samej rośliny
Z punktu widzenia zapylaczy skutki są oczywiste:
mniej pyłku – mniej białka dla larw i dorosłych pszczół,
mniej lub gorzej dostępny nektar – owad musi zużyć więcej energii na jego znalezienie,
gorsza widoczność „celu” – brak wyraźnego środka i kontrastu kolorów,
frustracja owadów – kilka prób bez sukcesu i kwiat zaczyna być ignorowany.
Dla samej rośliny pełne kwiaty często oznaczają:
ograniczoną płodność lub bezpłodność – brak prawidłowych nasion,
całkowitą zależność od człowieka – rozmnażanie tylko wegetatywnie,
mniejszą odporność populacji – brak zmienności genetycznej z nasion.
Ogród pełen takich roślin jest jak osiedle wyłącznie z plastikowymi drzewkami: wizualnie może i efektowne, ale dla ekosystemu martwe. Rośliny są żywe, ale nie uczestniczą w łańcuchu pokarmowym tak, jak robiłyby to ich dzikie, pojedyncze formy.
Po czym rozpoznać kwiat przyjazny pszczołom? Proste kryteria dla ogrodnika
Szybki „test uliczny” – co możesz ocenić jednym rzutem oka
Przy wyborze roślin w sklepie czy szkółce nie trzeba mieć lupy ani tablicy botanicznej. Wystarczą proste kryteria wizualne. Jeśli coś jest nie tak, widać to na pierwszy rzut oka – trzeba tylko nauczyć się patrzeć oczami pszczoły.
Najważniejsze sygnały, że kwiat jest przyjazny zapylaczom:
wyraźnie widoczny środek – żółty, brunatny, ciemniejszy lub jaśniejszy od płatków,
pręciki „na wierzchu” – widać pylniki, często obsypane pyłkiem,
otwarta budowa – łatwo widać „wejście” do środka, bez gęstego kołnierza płatków,
umiarkowana liczba płatków – kilka do kilkunastu, nie kilkadziesiąt warstw.
Jeśli środek kwiatu jest całkowicie zakryty i nie jesteś w stanie dostrzec, skąd pszczoła miałaby pobrać pyłek czy nektar – dla niej ten kwiat będzie prawdopodobnie bezużyteczny.
Kształt kwiatu a dostępność dla zapylaczy
Różne gatunki mają różne kształty kwiatów i różne grupy zapylaczy je preferują. Da się jednak wyróżnić kilka form, które są generalnie dobre dla wielu owadów:
kwiaty talerzykowate – płaskie lub lekko wklęsłe, np. nagietek, rudbekia, stokrotka,
koszyczkowate – kwiatostany z „oczkiem” (kwiaty rurkowe) i „płatkami” na zewnątrz, jak u astrów, margerytek, jeżówek,
rurkowate z szerokim wlotem – np. niektóre dzwonki, ostróżki, gdy nie są zbyt głębokie.
Formy problematyczne dla pszczół (często bezużyteczne) to:
bardzo gęste pompony – pełne dalie, chryzantemy, margerytki pomponowe,
kwiaty rozetowe z kilkudziesięcioma płatkami zakrywającymi środek, jak u bardzo pełnych róż, piwonii,
mikro-pompony – dekoracyjne odmiany, gdzie każdy „kwiatuszek” jest mini kulką z płatków bez widocznego centrum.
Oczywiście są wyjątki – niektóre umiarkowanie pełne formy nadal oferują pyłek i nektar. Ogólna zasada jest jednak prosta: im prostszy i bardziej otwarty kwiat, tym lepiej.
Jak pszczoły widzą kolory i zapach – czego szukać w ogrodzie
Pszczoły widzą świat inaczej niż ludzie. Dla nich ważniejsze są:
kolory z zakresu niebieskiego, fioletowego, żółtego i białego,
kontrasty – np. ciemny środek i jaśniejsze płatki lub odwrotnie,
wzory nektarowe (dla nas często niewidoczne), prowadzące do środka kwiatu.
W praktyce w ogrodzie warto mieć:
odmiany o wyraźnym środku w innym odcieniu niż płatki,
kwiaty w kolorach niebieskich i fioletowych (np. szałwie, kocimiętki, lawendy),
żółte i białe talerzykowate kwiaty (np. złocienie, rudbekie, rumianki ozdobne).
Intensywny zapach nie zawsze oznacza większą wartość pokarmową, ale często idzie w parze z bogactwem nektaru. Jeśli widzisz, że kwiaty są silnie pachnące i oblegane przez pszczoły, masz dobry trop. Roślina, która pachnie tylko „dla człowieka” i nie przyciąga żadnych owadów, zwykle nie ma wiele do zaoferowania zapylaczom.
Prosta checklista przy wyborze roślin
Przy każdej nowej roślinie ozdobnej można zadać sobie kilka pytań. To pomaga odsiać „puste” piękności.
Trzy pytania, które odsiewają „puste” kwiaty
Przy każdej doniczce czy sadzonce w centrum ogrodniczym wystarczy zadać sobie trzy proste pytania:
Czy widzę środek kwiatu? Jeśli nie widać pręcików ani miejsca, z którego owad miałby pobrać pyłek lub nektar, to z reguły zły znak.
Czy kwiat przyciąga jakiekolwiek owady? Jeśli stoimy przy ekspozycji kilka minut w słoneczny dzień i nic do niej nie podlatuje, lepiej szukać dalej.
Czy liczba płatków jest „naturalna” dla tego gatunku? Jeśli odmiana wygląda jak napompowana wersja znanej rośliny – z dziesięcioma warstwami płatków – bardzo możliwe, że jest uboga w pokarm dla zapylaczy.
Mit, który często pojawia się przy sklepowych półkach: „przecież coś tam zawsze pszczoły znajdą”. Rzeczywistość jest taka, że przy dużej konkurencji o pożytek owady wybierają rośliny, które dają im najlepszy zwrot energii. Jeśli w promieniu kilkudziesięciu metrów rośnie cokolwiek sensownego, „puste” pełne kwiaty będą omijane.
Źródło: Pexels | Autor: Dmytro Koplyk
Jak czytać etykiety i katalogi roślin, żeby nie kupować „pustych” kwiatów
Słowa-klucze, które powinny zapalić lampkę ostrzegawczą
Na etykietach producenci rzadko piszą wprost, że odmiana jest bezwartościowa dla zapylaczy. Da się jednak wychwycić pewne powtarzające się hasła. Gdy widzisz je w opisie, warto się zatrzymać i przyjrzeć roślinie dokładniej.
Sygnały ostrzegawcze w opisach odmian:
„bardzo pełne kwiaty”, „ekstremalnie pełne”, „pomponowe” – niemal zawsze oznacza to przerobione pręciki na dodatkowe płatki,
„bezpyłkowa”, „nie pyląca”, „idealna do bukietów – nie brudzi pyłkiem” – tu nie ma czego szukać,
„sterilna”/„sterilny”, „odmiana nie zawiązuje nasion” – często idzie w parze z brakiem pożytku dla owadów,
„długo utrzymuje się w wazonie”, „nie osypuje się” – samo w sobie nie jest złe, ale w połączeniu z opisem „pełny” bywa podejrzane.
Nie oznacza to, że każdy „pełny” kwiat jest zły. Są umiarkowanie pełne formy, które nadal mają widoczny środek i produkują pyłek. Im bardziej jednak marketing kręci się wokół „czystych”, niebrudzących płatków, tym większa szansa, że pszczoły nic tam nie znajdą.
Jakie zapisy sprzyjają zapylaczom
Niektórzy producenci wyszli już naprzeciw ogrodnikom i jasno oznaczają rośliny przyjazne pszczołom. W katalogach i na etykietach warto wypatrywać:
informacji typu „bogato nektarodajna”, „obfite pylenie”, „przyciąga owady zapylające”,
wzmianki o miododajności lub przydatności dla pszczelarzy (częste przy krzewach i bylinach),
opisów budowy, np. „otwarte kwiaty z dobrze widocznym środkiem”, „pojedyncze lub półpełne kwiaty”.
Przykładowo: jeśli w katalogu róż przy jednej odmianie jest opis „pełne, kuliste kwiaty, niemal bez widocznego środka”, a przy innej „półpełne kwiaty z odsłoniętymi pręcikami, chętnie odwiedzane przez pszczoły” – wybór z punktu widzenia ogrodu przyjaznego zapylaczom jest oczywisty.
Zdjęcia w katalogach – na co patrzeć poza kolorem
Zdjęcia promocyjne potrafią być mylące, ale przy odrobinie wprawy da się z nich wyczytać sporo o budowie kwiatu. Zamiast zachwycać się wyłącznie kolorem, spójrz na kilka detali:
czy widać środek kwiatu – nawet na przybliżeniu,
czy da się rozróżnić pręciki, a nie tylko gęstą masę płatków,
czy kwiat jest „płaski” lub lekko wypukły, a nie kulisty, jak mała piłka z płatków,
czy na zdjęciach widać jakiekolwiek owady – wielu fotografów chwali się pszczołami na kwiatach, to dobra wskazówka.
Mit: „na zdjęciach katalogowych zawsze wszystko wygląda na puste dla owadów, więc nie ma z czego wybierać”. W praktyce różnice widać bardzo wyraźnie, gdy oglądamy obok siebie np. prostą jeżówkę purpurową i super-pełną odmianę chryzantemy – pierwsza ma wyraźny środek, druga jest jednym wielkim pomponem.
Rozmnażanie i „linia życia” rośliny jako podpowiedź
Dodatkową wskazówkę daje informacja o sposobie rozmnażania. Jeśli przy roślinie widnieje adnotacja „rozmnażana wegetatywnie”, „nie daje potomstwa z nasion” lub producent wyraźnie promuje ją jako odmianę do uprawy wyłącznie z sadzonek, można podejrzewać, że:
kwiaty są silnie zmienione,
roślina sama się nie wysiewa,
rola zapylaczy w jej cyklu jest ograniczona lub żadna.
Nie zawsze oznacza to brak pożytku (są byliny intensywnie nektarodajne, a jednak słabo zawiązujące nasiona), ale taki zapis skłania, by dokładnie obejrzeć zdjęcia i opis budowy kwiatu.
Konkretne przykłady: popularne gatunki w wersji „dla oka” i „dla pszczół”
Róże – od „pomponów” do dzikiej prostoty
Róże to klasyczny przykład grupy, gdzie ta sama roślina może być rajem lub pustynią dla pszczół – zależnie od odmiany. Odmiany bardzo pełne, z grubą rozetą płatków i środkiem schowanym głęboko w „kapeluszu”, są dla zapylaczy niemal niedostępne. Dotyczy to zwłaszcza róż wielkokwiatowych do cięcia, róż angielskich o formie „angielskiej piwonii” oraz wielu róż parkowych nastawionych na efekt bukietu.
Wersja „dla pszczół” to:
róże dzikie (np. róża dzika, r. pomarszczona, r. jabłkowata) – pojedyncze kwiaty, wyraźny środek, mnóstwo pyłku, potem owoce dla ptaków,
róże pojedyncze i półpełne z grupy okrywowych, parkowych i historycznych – w opisach często pojawia się wzmianka o „kwiatach prostych” lub „z widocznymi pręcikami”,
niektóre róże pnące o małych, prostych kwiatach zebranych w wiechy, chętnie obsiadane przez zapylaczy.
Dobrym testem jest obserwacja kwitnących róż w miejskim parku: bardzo pełne odmiany są zwykle dekoracją wyłącznie dla ludzi, natomiast proste, „zwyczajne” kwiaty bywają dosłownie oblepione owadami.
Dalie, chryzantemy i „pompony” z jesiennej rabaty
Dalie i chryzantemy mają ogromny potencjał dla zapylaczy, ale tylko wtedy, gdy ich środek jest otwarty. Wariant „dla oka”, lansowany w kwiaciarniach, to:
dalie kuliste i kaktusowe bardzo pełne – środek całkowicie zakryty, brak widocznych pręcików,
chryzantemy pomponowe – główki jak małe kuleczki, zbudowane wyłącznie z płatków języczkowatych.
Wersja „dla pszczół” wygląda inaczej:
dalie pojedyncze i anemonowe – płatki w jednym okółku (lub z lekkim „kołnierzykiem”) i jasny, wyraźny środek,
„złocienie ogrodowe” i chryzantemy o otwartych kwiatostanach – przypominają duże stokrotki, z widocznym żółtym „oczkiem”.
Mit, z którym często spotykają się jesienią właściciele balkonów: „wszystkie chryzantemy są dobre dla pszczół, bo długo kwitną”. W praktyce wystarczy porównać nasadzenia pod cmentarzem: na pomponach trudno znaleźć choć jedną pszczołę, podczas gdy przy prostych, stokrotkowatych formach potrafią uwijać się całe rodziny dzikich zapylaczy.
Astry, jeżówki i rudbekie – kwiaty „z tarczą”
Koszyczkowate byliny to prawdziwe stołówki dla zapylaczy, ale i tu selekcja ozdobna potrafi mocno namieszać. Dobrą wiadomością jest to, że w tej grupie łatwiej znaleźć odmiany pożyteczne.
Wariant „dla pszczół”:
astrów jesiennych w klasycznej formie – gwiazdkowate kwiaty z żółtym środkiem,
jeżówek purpurowych (Echinacea) o prostych płatkach i wypukłym, dobrze widocznym „jeżyku”,
rudbekii z ciemnym środkiem i żółtymi „promieniami” – szczególnie gatunkowe i mało „podkręcone” odmiany.
Wariacje „tylko dla oka” to:
niektóre jeżówki o bardzo podwójnych kwiatach, z dodatkowymi płatkami wyrastającymi z samego środka – pręciki są w nich silnie zredukowane,
astrów i rudbekii o pomponowych środkach, gdzie pierwotny dysk został zamieniony w twardą kulkę z przekształconych kwiatów rurkowych.
Przy wyborze tych roślin wystarczy kierować się prostą zasadą: im bardziej kwiat przypomina „talerzyk z guzikiem” pośrodku, tym bardziej opłaca się go kupić z myślą o pszczołach.
Nagietki, aksamitki, petunie – balkon pod lupą
Rośliny jednoroczne na balkonach i tarasach to często pierwsze, co widzą wiosną i latem miejskie pszczoły. W tej grupie rozstrzał między wersją „dla oka” a „dla pszczół” bywa bardzo duży.
Przykłady korzystne dla zapylaczy:
nagietek lekarski i ogrodowy – proste, pomarańczowe kwiaty z odsłoniętym środkiem,
aksamitka rozpierzchła i wąskolistna w prostych odmianach – niewysokie, pełne pyłku koszyczki,
lobelia, kocimiętka w donicach, werbena patagońska – drobne, ale bardzo chętnie odwiedzane.
Wersje głównie „dla oka”:
aksamitki o ekstremalnie pełnych kwiatostanach, w których środek jest ukryty pod wieloma warstwami płatków,
niektóre pelargonie bluszczolistne o mocno zapełnionych, pełnych kwiatostanach – owady mają utrudniony dostęp,
petunie i surfinie o bardzo gęstych, pofałdowanych płatkach; część odmian daje nektar, ale selekcja poszła w stronę efektu wizualnego i często zmniejszyła atrakcyjność dla pszczół.
Dobry test balkonowy: jeśli przy skrzynce pełnej kwiatów przez cały letni dzień nie pojawia się żadna pszczoła murarka, trzmiel czy choćby muchówka, coś w doborze roślin jest nie tak. Nawet w centrum miasta do „dobrego bufetu” zawsze ktoś przyleci.
Piwonie, hortensje i inne gwiazdy rabaty
Piwonie w klasycznej, ogrodowej wersji bywają przepiękne, ale dla zapylaczy – mocno problematyczne. Odmiany o ogromnych, kulistych, mocno wypchanych kwiatach mają środek szczelnie zakryty. Pszczoły kręcą się po płatkach, ale często nie znajdują punktu dostępu. Inaczej jest u piwonii pojedynczych lub japońskich, gdzie zewnętrzne płatki tworzą misę, a środek wypełniają liczne jasnożółte pręciki – tam owady mają co robić.
Hortensje to osobny, ciekawy przypadek. Odmiany o dużych, kulistych kwiatostanach (np. hortensja ogrodowa w wersjach stricte ozdobnych) składają się głównie z kwiatów płonnych – pięknych, ale pozbawionych organów płciowych. Z kolei hortensja bukietowa czy dębolistna, zwłaszcza w mniej „napompowanych” odmianach, zachowuje mieszankę kwiatów płodnych i płonnych, dzięki czemu wciąż bywa odwiedzana przez owady.
Najczęściej zadawane pytania (FAQ)
Dlaczego pełne kwiaty są „puste” dla pszczół?
W pełnych kwiatach pręciki, które normalnie produkują pyłek, zostały przekształcone w dodatkowe płatki. Dla człowieka to efekt „wow”, ale dla pszczoły oznacza to brak białka i często także gorszy dostęp do nektaru. Owady widzą dużo koloru, ale nie znajdują jedzenia.
Mit mówi: im więcej płatków, tym lepiej dla zapylaczy. W rzeczywistości im więcej płatków, tym zwykle mniej funkcjonalnych pręcików i słupków, a więc mniej pożytku. Pszczoła nie ocenia dekoracyjności, tylko to, czy z kwiatem „domknie transakcję” – zabierze pyłek i nektar.
Jak rozpoznać, czy kwiat jest dobry dla pszczół?
Najprostszy test: czy widzisz środek kwiatka z wyraźnymi pręcikami? Jeśli środek jest otwarty, kontrastowy (często żółty lub ciemniejszy) i widać pylniki, to zwykle roślina daje pszczołom pyłek. Gdy kwiat przypomina gęsty pompon bez widocznego środka, dla pszczół najczęściej jest bezużyteczny.
Pomagają też inne sygnały: umiarkowana liczba płatków (kilka–kilkanaście), łatwe „wejście” do środka i obecność owadów w słoneczny dzień. Jeśli na rabacie coś kwitnie jak szalone, a pszczoły omijają to szerokim łukiem, to mocna wskazówka, że tam prawie nie ma pożytku.
Czy wszystkie pełne róże i piwonie są złe dla zapylaczy?
Nie każda pełna odmiana jest całkowicie bezużyteczna, ale im bardziej „napompowany” kwiat, tym mniejsze szanse na przydatność dla pszczół. Klasyczne róże rabatowe o bardzo gęstych, zamkniętych kwiatach czy mocno pełne piwonie zwykle mają zredukowane pręciki i słupki, więc dają mało pyłku albo nic.
Są jednak półpełne odmiany, w których część pręcików pozostała – środek jest choć trochę widoczny, a owady faktycznie z nich korzystają. Tu znów zderza się mit z rzeczywistością: mit – „róże to raj dla pszczół”; rzeczywistość – rajem są przede wszystkim dzikie i pojedyncze formy róż z otwartym środkiem.
Jakie kwiaty sadzić, żeby naprawdę pomagać pszczołom?
Najlepiej wybierać gatunki i odmiany o pojedynczych, otwartych kwiatach. Dobrze sprawdzają się m.in. dzikie róże, nagietki, kosmosy, rudbekie, jeżówki, lawenda, kocimiętka, facelia czy zioła kwitnące (majeranek, tymianek, oregano). Wiele „zwykłych”, mało modnych roślin jest dla zapylaczy cenniejszych niż modne odmiany wystawowe.
Dobrym kierunkiem jest też sadzenie rodzimych gatunków – ich „dzikie” kwiaty zwykle nie zostały przeselekcjonowane pod kątem wyglądu kosztem pyłku. W ogródku działkowym jedna większa kępa nagietków, facelii czy oregano może dać pszczołom więcej pożytku niż cała rabata pełnych róż.
Czy duże, efektowne kwiaty zawsze dają więcej pyłku?
Rozmiar kwiatu nie ma prostego przełożenia na ilość pyłku. Duży, pełny kwiat chryzantemy czy dalie z całkowicie zasłoniętym środkiem potrafią dawać zapylaczom zaskakująco mało. Z kolei mały, prosty kwiat nagietka czy koniczyny jest „fabryką” pyłku i nektaru.
Mit: „im większy kwiat, tym więcej jedzenia dla pszczół”. Rzeczywistość: liczy się budowa – obecność i dostępność pręcików oraz nektaru. Lepiej mieć więcej mniejszych, prostych kwiatów niż kilka ogromnych pomponów, które są tylko dekoracją dla oka.
Czy pełne kwiaty szkodzą pszczołom, czy tylko im nie pomagają?
Pełne kwiaty zwykle nie są dla pszczół toksyczne, po prostu nie oferują im pożytku lub oferują go bardzo mało. Owad traci czas i energię na próby dostania się do środka, często bez efektu. W skali pojedynczego lotu to „tylko” strata energii, ale w skali sezonu i całej okolicy takich strat robi się sporo.
Problem pojawia się, gdy ogród jest zdominowany przez rośliny sterylne lub prawie sterylne. Wtedy pszczoły mają do wyboru ładne, ale „puste” stacje i muszą lecieć znacznie dalej po prawdziwy pożytek. W mieście czy na małych działkach to może być różnica między ogrodem żywym a niemal martwym dla zapylaczy.
Jak łączyć rośliny ozdobne z potrzebami zapylaczy na jednej rabacie?
Dobrym rozwiązaniem jest kompromis: część rabaty obsadzona efektownymi odmianami dla oka, a część – roślinami o prostych, otwartych kwiatach. Można też wybierać odmiany „pośrednie”, półpełne, gdzie środek jest nadal widoczny i dostępny. Takie miksowanie działa dobrze zarówno w ogrodach przydomowych, jak i w zieleni miejskiej.
W praktyce często wystarczy dorzucić do istniejącej rabaty kilka kęp roślin „roboczych” dla pszczół – np. lawendę, kocimiętkę, lebiodkę czy nagietki. Rabata nadal wygląda atrakcyjnie dla ludzi, a pszczoły i inne zapylacze mają wreszcie coś więcej niż same kolorowe pompony.
