Najciekawsze gatunki dzikich pszczół w Polsce, które możesz spotkać w ogrodzie

Dlaczego dzikie pszczoły są równie ważne jak miodna „klasyka”

Pszczoła miodna to tylko wierzchołek lodowej góry

Prawie każdy, kto myśli o pszczołach, widzi w głowie ul, ramki i złoty miód. Tymczasem pszczoła miodna to tylko jeden gatunek – Apis mellifera – i do tego gatunek hodowlany, utrzymywany przez człowieka. W Polsce żyje natomiast około 470 gatunków dzikich pszczół, z których znaczna część może odwiedzać ogrody i działki.

Dzikie pszczoły to nie „gorsza wersja” pszczoły miodnej. To osobna, ogromnie różnorodna grupa: od masywnych, głośnych trzmieli, przez średniej wielkości murarki, aż po drobne jak komar smukliki. Część tworzy niewielkie kolonie, ale zdecydowana większość to samotnice, czyli owady, w których każda samica samodzielnie zakłada i prowadzi gniazdo.

Z punktu widzenia ogrodu domowego najważniejsze jest jedno: pszczoły dzikie i pszczoła miodna uzupełniają się. Miodna świetnie wykorzystuje duże pożytki (np. rzepak, lipy), natomiast dzikie pszczoły są rekordzistkami w zapylaniu mniejszych, rozproszonych nasadzeń – czyli dokładnie tego, co rośnie między rabatą, grządką z truskawkami i starym jabłonowym drzewem.

Kolonie kontra samotnice – dwa style życia

Pszczoła miodna i część trzmieli żyje w koloniach: mamy królową, robotnice, zorganizowane gniazdo. Kolonia pszczoły miodnej może liczyć dziesiątki tysięcy osobników i funkcjonuje wiele sezonów, jeśli zadba o nią pszczelarz. Trzmiele tworzą z kolei sezonowe kolonie – od wiosny do jesieni.

Większość dzikich pszczół to jednak samotnice. Brak królowej, brak „pracownic” – każda samica sama:

• wyszukuje miejsce na gniazdo,
• kopie korytarze w ziemi lub wykorzystuje gotowe otwory (łodygi, drewno),
• znosi pyłek i nektar jako pokarm dla larw,
• składa jaja i zamyka komórki gniazdowe.

Na pierwszy rzut oka może się to wydawać mniej „wydajne” niż wielka rodzina pszczoły miodnej. W praktyce setki samic samotnic, działających na małym obszarze, potrafią zapylić ogród skuteczniej niż jedna pasieka ustawiona daleko od roślin ogrodowych.

Znaczenie dzikich pszczół dla plonów w przydomowym ogrodzie

Dzikie pszczoły często są specjalistkami od konkretnych roślin. Niektóre gatunki preferują kwiaty motylkowe, inne mniszki, jeszcze inne drzewa owocowe. Dzięki temu w ogrodzie rzadziej dochodzi do „kolejek” przy jednym typie pokarmu – różne pszczoły obsługują różne rośliny równocześnie.

W praktyce przekłada się to na lepsze plonowanie:

• drzewa pestkowe (wiśnie, czereśnie, śliwy) – korzystają z pracy murarek i porobnic, które latają już w chłodniejszej, wczesnej wiośnie,
• drzewa ziarnkowe (jabłonie, grusze) – chętnie odwiedzane przez murarki i trzmiele,
• krzewy owocowe (porzeczki, agrest, maliny) – świetnie zapylane przez trzmiele, zwłaszcza przy gorszej pogodzie,
• warzywa (dynie, cukinie, ogórki, fasola) – korzystają z mieszanki zapylaczy: trzmieli, murarek, porobnic i mniejszych gatunków dzikich pszczół.

Badania prowadzone w różnych krajach pokazują, że obecność bogatej fauny dzikich pszczół zwiększa plon i jakość owoców. Nawet jeśli gdzieś w okolicy stoi ul, to przy chłodnej, pochmurnej pogodzie miodne pszczoły często siedzą w domu, a po kwiaty ruszają właśnie trzmiele i część samotnic.

Dlaczego w zwykłym ogrodzie dzikie pszczoły często robią większą robotę niż ul

Pojawia się czasem pomysł: „Założę ul na działce, będę mieć miód i więcej owoców”. Tymczasem w małym ogrodzie dodatkowy ul może wręcz pogorszyć sytuację dzikich zapylaczy. Pszczoła miodna to silny „zawodnik” – potrafi przejąć dużą część dostępnego pyłku i nektaru, zostawiając mniej zasobów dla samotnic i trzmieli.

Dlatego w typowym ogrodzie:

• dzikie pszczoły są bliżej roślin – gniazdują na skarpie, w murku, w łodygach przy samej rabacie, więc robią krótkie, intensywne loty,
• pracują w szerszym zakresie pogody – zwłaszcza trzmiele nie boją się chłodu i lekkiego deszczu,
• są mniej wybredne co do warunków – nie trzeba ich karmić, chronić, leczyć, doglądać jak ula; wystarczy nie niszczyć im siedlisk.

Ul pszczeli na działce może być ciekawym hobby, ale jeśli celem jest przede wszystkim wspieranie zapylania ogrodu, znacznie skuteczniejsze są proste działania na rzecz murarek, trzmieli i pszczół gniazdujących w ziemi.

Jak rozpoznać, że w ogrodzie mieszkają dzikie pszczoły

Odróżnianie pszczół od muchówek i os – podstawowe wskazówki

Na kwiatach w ogrodzie kręcą się nie tylko pszczoły. Są też muchy bzygi, osy, chrząszcze. Żeby wspierać dzikie pszczoły, dobrze jest umieć je przynajmniej z grubsza rozpoznać. Wśród prostych cech zwraca uwagę:

• Owłosienie – pszczoły (w tym dzikie) są zwykle bardziej owłosione niż osy; mają „futerko” na tułowiu i często na nogach, gdzie zbierają pyłek.
• Nogi – pszczoły wracające z kwiatów mają zwykle wyraźne ładunki pyłku: „kulki” na tylnych nogach (jak u pszczoły miodnej i trzmieli) albo żółte/brązowe „skarpetki” na odwłoku (jak u murarek).
• Oczy i czułki – muchówki (bzygi) mają ogromne oczy często zachodzące na górę głowy i krótkie czułki. Pszczoły mają oczy po bokach głowy i dłuższe, wyraźne czułki.
• Talia – osy mają bardzo wyraźne przewężenie między tułowiem a odwłokiem, pszczoły są pod tym względem „pełniejsze”, masywniejsze.
• Zachowanie przy kwiatach – pszczoły metodycznie krążą między kwiatami, długo „grzebią” w pyłku; bzygi częściej zawisają w powietrzu i szybko przeskakują.

Nie trzeba od razu znać łacińskich nazw. W ogrodzie wystarczy zauważyć, że wśród odwiedzających kwiaty pojawiają się różne „typy” pszczół – większe, mniejsze, bardziej lub mniej owłosione. To pierwszy sygnał, że z dzikimi pszczołami w ogrodzie dzieje się coś dobrego.

Najważniejsze grupy dzikich pszczół spotykanych w polskich ogrodach

W ogrodzie najłatwiej zaobserwować kilka głównych grup dzikich pszczół. Różnią się wyglądem, trybem życia i ulubionymi siedliskami.

• Murarki (Osmia) – niewielkie, masywne pszczoły, często rudo-brązowe, z gęstym owłosieniem. Samice noszą pyłek na spodzie odwłoka, który wygląda wtedy jak żółty „plecaczek”. Często zasiedlają hotele dla pszczół.
• Trzmiele (Bombus) – duże, głośne i „puszyste”, w pasy czarne, żółte, białe, czasem rudawe. Tworzą sezonowe kolonie, gniazdują w ziemi, w kępach traw, w kompoście i szczelinach budynków.
• Porobnice (Andrena) – średniej wielkości, zwykle dość niepozorne, ciemne lub brązowe; często gnieżdżą się w ziemi, tworząc liczne otworki blisko siebie.
• Smukliki (Lasioglossum) – małe do bardzo małych, często lekko metalicznie połyskujące. Lubią nagą, dobrze nagrzewającą się glebę.
• Lepiarki (Colletes) – średniej wielkości, z wyraźnym, jedwabistym futerkiem na tułowiu; gniazdują w ziemi, wyklejając komórki „jedwabiem” (stąd nazwa).
• Nożycówki (Megachile) – przypominają murarki, ale samice wycinają charakterystyczne, półokrągłe fragmenty liści (np. róży) i z nich budują komórki gniazdowe.

Nawet jeśli nie uda się rozpoznać gatunku (a bywa to trudne nawet dla specjalistów), zauważenie różnorodności sylwetek i zachowań już jest cenną informacją: ogród nie jest pustynią dla zapylaczy.

Co można zauważyć gołym okiem w ogrodzie

Rozpoznawanie dzikich pszczół w Polsce nie zawsze wymaga lupy i klucza do oznaczania. Wystarczy odrobina uważności na kilka objawów ich obecności:

• Otwory w ziemi – w słonecznych, suchych miejscach (skarpki, ścieżki, obrzeża trawnika) można zobaczyć małe otworki, czasem z „wulkanikiem” z piasku. Ruch pszczół wokół takich miejsc bywa intensywny, ale spokojny.
• Zalepione otwory w drewnie, murze, łodygach – murarki i podobne gatunki zamykają komórki gniazdowe „korkami” z gliny, piasku, czasem z wiórków roślinnych.
• Wycięte półksiężyce w liściach róży lub innych roślin – typowy ślad działalności nożycówek; roślina przeżyje, a pszczoła zyska materiał na gniazdo.
• Intensywny ruch przy konkretnym gatunku rośliny – np. smukliki masowo odwiedzające mniszki na jednym fragmencie trawnika.

Dobrym „narzędziem” jest też… krzesło ogrodowe. Kilkanaście minut spokojnego siedzenia przy kwitnącej rabacie potrafi pokazać więcej gatunków dzikich pszczół, niż można się spodziewać. W bonusie: darmowa medytacja.

Jak rozsądnie korzystać z aplikacji i atlasów do oznaczania gatunków

Coraz popularniejsze stają się aplikacje do rozpoznawania owadów ze zdjęcia. Mogą być pomocne, ale nie są nieomylne – zwłaszcza przy dzikich pszczołach, wśród których jest wiele podobnych do siebie gatunków.

Kilka praktycznych zasad:

• Korzystaj z aplikacji jako podpowiedzi, nie wyroczni – traktuj rozpoznanie jako hipotezę, nie ostateczne ustalenie.
• Jeśli aplikacja wskazuje kilka możliwości, skup się na poziomie rodzaju (np. „murarka”, „porobnica”), a nie pojedynczego gatunku.
• Do nauki świetne są proste atlasy polskich dzikich pszczół z wyraźnymi zdjęciami, najlepiej w ujęciu od góry i z boku.
• Są grupy, przy których oznaczanie do gatunku wymaga mikroskopu – wtedy lepiej odpuścić „detektywistykę” i skupić się na tworzeniu dobrych warunków dla całej grupy.

Najważniejsza informacja dla ogrodnika nie brzmi „czy to dokładnie Osmia bicornis czy inna murarka”, tylko „czy mój ogród daje schronienie i pokarm wielu gatunkom dzikich pszczół”. Reszta to już sympatyczny hobbystyczny bonus.

Murarki – spokojne specjalistki od wiosennych kwiatów

Jak wyglądają i kiedy latają murarki ogrodowe i rogate

Murarka ogrodowa (Osmia bicornis) i murarka rogata (Osmia cornuta) to najczęściej spotykane gatunki murarek w ogrodach. Samice są masywne, długości mniej więcej pszczoły miodnej, ale bardziej krępe i gęściej owłosione. Murarka ogrodowa ma rudobrązowe futerko, murarka rogata bywa nieco ciemniejsza.

Charakterystyczna cecha: murarki noszą pyłek na spodzie odwłoka. Gdy wracają do gniazda, ich odwłok bywa intensywnie żółty lub pomarańczowy – wygląda to, jakby ktoś posypał je mąką kukurydzianą. Samce są zwykle mniejsze, lżejsze i mniej „opakowane” pyłkiem.

Murarki to wczesnowiosenne pszczoły – pojawiają się w ogrodzie już w marcu/kwietniu (czasem wcześniej, jeśli wiosna jest łagodna) i są bardzo aktywne podczas kwitnienia drzew owocowych. Ich sezon aktywności jest stosunkowo krótki; latem większość z nich przechodzi już w stan spoczynku w postaci poczwarek wewnątrz gniazd.

Styl życia murarek – samotnice od pustych łodyg i hoteli dla pszczół

Gdzie murarki zakładają gniazda i jak to wygląda z bliska

Murarki są samotnicami – każda samica buduje własne gniazdo, choć wiele samic potrafi gniazdować blisko siebie, w tym samym „bloku” z otworami. Nie ma tu królowej, robotnic ani skomplikowanej hierarchii. Każda samica to jednocześnie „architekt”, „ekipa budowlana” i „kucharka” dla swoich przyszłych dzieci.

Najchętniej wybierają:

• długie, wąskie otwory – puste łodygi trzciny, bambusa, suche łodygi malin, forsycji, ostrożeni,
• otworki w drewnie – naturalne szczeliny w pniach, dziurki po kornikach, nienaruszone otwory w deskach,
• szczeliny w murze – niewielkie ubytki, puste przestrzenie w fugach, czasem nawet otwory w cegłach.

W środku takiego tunelu samica dzieli przestrzeń na komórki lęgowe. Każda komórka dostaje porcję papki z pyłku i nektaru, na której składa jedno jajeczko. Potem oddziela je „ścianką” z gliny lub mieszaniny ziemi i śliny. W ten sposób w jednym kanale powstaje kilka komórek ustawionych jak wagoniki pociągu.

To, czego wielu ogrodników się obawia – czyli „rój pszczół przy hotelu” – jest w praktyce bardzo spokojną sceną. Murarki wylatują i wracają w wielkim skupieniu, niemal ignorując ludzi. Można obserwować je z bliska, nawet z odległości kilkunastu centymetrów, o ile nie zasłania się im wylotów.

Czy murarki żądlą i jak się przy nich zachowywać

Murarki mają żądła, ale niezwykle rzadko je wykorzystują. Nie bronią gniazd „do upadłego” tak jak pszczoła miodna. Ich strategia to raczej „przesunąć się, odlecieć, poszukać innej dziurki”, a nie walczyć z przechodniem w klapkach.

Użądlenia zdarzają się głównie wtedy, gdy:

• złapie się samicę w palce i mocno przyciśnie,
• przydepnie się ją boso, np. na tarasie.

Nawet wtedy odczyn jest zwykle łagodniejszy niż po użądleniu osy. Przy normalnym korzystaniu z ogrodu, także przez dzieci, murarki są praktycznie bezkonfliktowe. Dobrym zwyczajem jest tylko nie wiercić przy nich w drewnie i nie machać gwałtownie rękami przed samym „hotelem”.

Jak zbudować prosty, naprawdę przydatny hotel dla murarek

Murarki z łatwością korzystają z „hoteli dla owadów”, ale pod warunkiem, że te nie są wyłącznie dekoracją do katalogu wnętrz. Kilka zasad mocno zwiększa szanse, że budka będzie faktycznie zamieszkana.

Po pierwsze – materiał gniazdowy:

• Pędy trzciny lub bambusa – pustowew środku, o średnicy 3–9 mm, przycięte tak, by z jednej strony była naturalna przegroda (kolanko), a z drugiej otwór wlotowy.
• Drewno liściaste – twarde, dobrze wysuszone klocki, w których nawierca się otwory o średnicy ok. 3–8 mm i głębokości min. 10 cm. Dno otworu powinno być ślepe, nieprzelotowe.
• Brak miękkiej sklejki i „trocino-plastiku” – takie materiały łatwo pękają, nasiąkają i pleśnieją, a to dla murarek prosta droga do strat w potomstwie.

Po drugie – rozmieszczenie i ekspozycja:

• hotel wiesza się na wysokości 1–2 m,
• front z otworami kieruje się na południe lub południowy wschód, aby poranne słońce szybko ogrzewało gniazda,
• konstrukcję osłania się od deszczu – mały daszek znacząco wydłuża żywotność gniazd.

Po trzecie – porządek i higiena. Popularne „hotele-kompozycje” z szyszek, patyków, kory i pustych przestrzeni kuszą nie tylko pszczoły, ale i pasożyty. Lepszy jest prosty blok z trzciną lub drewnem, który da się co kilka lat wymienić, niż designerska wieża z tysiącem zakamarków.

Czego murarki potrzebują oprócz hotelu – pyłek, woda i błoto

Bez jedzenia i materiałów budowlanych najpiękniejszy hotel będzie tylko dekoracją. Murarki szczególnie lubią:

• wczesne kwiaty – wierzby, śliwy, wiśnie, jabłonie, porzeczki, agrest, ale też krokusy, szafirki, miodunki, fiołki,
• różnorodność krzewów i bylin – im więcej gatunków kwitnących od marca do maja, tym lepiej,
• dostęp do wilgotnej ziemi lub gliny – z tego lepią przegrody między komórkami.

Drobny zabieg, który robi dużą różnicę: przy intensywnych suszach podlać skarpę lub fragment rabaty tak, by ziemia była plastyczna. Murarki szybko „odkryją” to miejsce i zaczną tam pozyskiwać błoto. Niektórzy ogrodnicy celowo zostawiają niedużą „kałużę” przy hotelu – efekt jest podobny.

Jak poznać, że murarki „wprowadziły się” do ogrodu

Aktywność murarek widać bardzo wyraźnie, jeśli wie się, na co patrzeć. Zwykle pojawiają się kolejno:

1. Intensywne krzątanie się przy pustych otworach – samice próbują średnice, wchodzą do środka i wylatują, jakby sprawdzały metraż.
2. Noszenie pyłku na odwłoku – liczne loty tam i z powrotem, odwłok „ubrudzony” na żółto lub pomarańczowo.
3. Pojawianie się zatyczek – w otworach pojawiają się gliniane „korki”, najpierw w głębi, potem coraz bliżej wylotu.

Gdy większość otworów zostanie zaklejona, sezon murarek wchodzi w spokojniejszą fazę. W środku dojrzewają larwy, więc hoteli nie wolno w tym czasie rozbierać, wiercić ani mocno potrząsać. To tak, jakby ktoś przenosił w tę i z powrotem inkubator z jajkami.

Trzmiele – „puszyste” zapylacze o wielkiej sile rażenia

Najpospolitsze gatunki trzmieli, które można zobaczyć przy rabacie

W Polsce żyje kilkadziesiąt gatunków trzmieli, ale w ogrodach najczęściej pojawiają się trzy–cztery „klasyki”. Nie trzeba znać ich pełnej listy, wystarczy rozróżnić kilka wyraźnych typów.

• Trzmiel ziemny (Bombus terrestris) – duży, z czarnym tułowiem ozdobionym żółtymi przepaskami, z białym końcem odwłoka. Bardzo chętnie odwiedza kwiaty malin, pomidorów, ogórków.
• Trzmiel rudy (Bombus pascuorum) – bardziej „rudy miś”, często mniej kontrastowy; futerko może być jednolicie rudawe lub z niewyraźnymi przepaskami. Często kłębi się na koniczynie, groszku, kocimiętce.
• Trzmiel kamiennik (Bombus lapidarius) – czarny jak węgielek, z intensywnie czerwonym końcem odwłoka. Na ciemnych kwiatach wygląda trochę jak „płomyczek”.

Wszystkie trzmiele są głośne, gdy przelatują obok ucha, ale z natury łagodne. Większość ogrodników doświadcza ich obecności głównie jako przyjemne „buczenie” wśród kwiatów.

Mała kolonia, duża robota – jak żyją trzmiele

Trzmiele – w przeciwieństwie do murarek – tworzą sezonowe kolonie. Rok zaczyna samotna królowa, która po zimowaniu budzi się bardzo wcześnie, czasem już przy kwitnących wierzbówkach i przebiśniegach. Szuka miejsca na gniazdo, zakłada pierwsze komórki i wychowuje kilka–kilkanaście robotnic.

Kolonia rośnie powoli, zwykle do kilkudziesięciu, rzadziej ponad stu osobników. To znacznie mniej niż w ulu pszczoły miodnej, ale trzmiele nadrabiają wydajnością w trudnych warunkach. Potrafią latać przy niskich temperaturach i pochmurnej pogodzie, gdy inne pszczoły tkwią jeszcze w gniazdach.

Pod koniec lata kolonia wydaje nowe królowe i samce. Po kopulacji młode królowe znajdują miejsce na zimowanie, a stara kolonia zamiera. Gniazdo nie jest używane ponownie w następnym roku – kolejna królowa i tak szuka nowego lokum.

Gdzie trzmiele zakładają gniazda i jak ich… przypadkiem nie zniszczyć

Trzmiele są dość elastyczne, jeśli chodzi o wybór siedliska. W ogrodzie korzystają z różnych zakamarków:

• stare nory gryzoni – klasyka gatunku, szczególnie dla trzmiela ziemnego,
• kępiaste trawy i gęste byliny – gniazda ukryte wśród źdźbeł, często tuż przy ziemi,
• kompostowniki – ciepłe, suche zakamarki wśród suchych liści i resztek roślinnych,
• szczeliny w budynkach – przestrzenie pod deską, schodami, w murku oporowym.

Najłatwiej zorientować się, że w danym miejscu jest gniazdo trzmieli po ruchu pszczół w tę i z powrotem. Nie ma klasycznego „ula”, często widoczny jest tylko niewielki otwór w murze czy przy ziemi, przy którym kręcą się „puszyste kulki”.

Jeśli gniazdo wypada w miejscu kłopotliwym – np. pod progiem drzwi, z których często się korzysta – najrozsądniej jest ograniczyć ruch wokół i uzbroić się w cierpliwość. Kolonia funkcjonuje tylko jeden sezon, zwykle kilka miesięcy. Próba przesiedlania czy „zagospodarowania” gniazda kończy się najczęściej źle dla trzmieli, a i domownikom może dostarczyć niepotrzebnych emocji.

Trzmiele a użądlenia – kiedy mogą zareagować ostrzej

Indywidualne trzmiele na kwiatach są bardzo spokojne. Sytuacja zmienia się, gdy bezpośrednio narusza się gniazdo – np. kopaniem łopatą, podważaniem desek, rozdrabnianiem kompostu.

W takiej chwili trzmiele mogą rozpocząć obronę, ale ich możliwości są ograniczone:

• nie tworzą wielotysięcznych rojów jak pszczoły miodne,
• często najpierw ostrzegają buczeniem i lotami wokół intruza, a dopiero potem żądlą.

Najprostsza strategia: jeśli nagle w jednym miejscu zaczyna krążyć wokół nóg kilka–kilkanaście trzmieli, odsunąć się spokojnie o parę metrów. Po chwili sytuacja zwykle się uspokaja. W codziennym, zwykłym użytkowaniu ogrodu konflikty z trzmielami zdarzają się rzadko.

Jak przyciągnąć trzmiele do ogrodu – rośliny i siedliska

Kilka prostych decyzji projektowych sprawia, że ogród staje się dla trzmieli atrakcyjny. Najważniejsze są:

• długo kwitnące rośliny nektarodajne – kocimiętka, lawenda, szałwie, pysznogłówki, lebiodka (oregano), facelia, koniczyny,
• rośliny o kwiatach „głębokich” – naparstnice, ostróżki, lwie paszcze – trzmiele świetnie radzą sobie z taką „konstrukcją”, w przeciwieństwie do wielu innych zapylaczy,
• fragment „dzikiej” murawy z koniczyną, jaskrami, mniszkiem – regularne „golibrodztwo” trawnika do 3 cm mocno utrudnia życie trzmielom.

Przydatne są też niewielkie sterty suchych liści czy gałęzi, fragmenty ogrodu, w których nie przekopuje się wszystkiego co roku. Daje to trzmielom szansę na znalezienie naturalnych kryjówek i zimowisk dla królowych.

Pszczoły gniazdujące w ziemi – porobnice, smukliki i ich sąsiedzi

Jak rozpoznać „mini-osiedle” pszczół w ziemi

Dla wielu osób małe otworki w ziemi to „coś gryzie trawnik”. Tymczasem bardzo często to kolonie pszczół samotnic, które dzielą jedynie wspólne miejsce gniazdowe. Klasyczny widok to:

• nasłoneczniona skarpa, ścieżka z ubitej ziemi, obrzeże podwyższonej rabaty,
• dziesiątki małych otworów (3–8 mm), czasem z niewielkim „wulkanikiem” z piasku wokół,
• spokojny, ale intensywny ruch małych pszczół wchodzących i wychodzących.

Najczęstsze „mieszczuchy” wśród pszczół ziemnych

Pod jednym skrawkiem gołej ziemi potrafi współistnieć kilka gatunków. W ogrodach szczególnie często pojawiają się:

• porobnice (Andrena) – zwykle niewielkie, matowe, przypominające „małe pszczoły miodne”, często w odcieniach brązu i czerni. Latają już bardzo wcześnie, gdy kwitną krokusy, mlecze i drzewa owocowe.
• smukliki (Lasioglossum) – drobne, szczupłe, czasem lekko metalicznie połyskujące. Są tak niepozorne, że wielu ludzi bierze je za „jakieś muszki”.
• lepiarki, pszczolinki i spółka – cały zestaw drobnych pszczółek, które różnią się szczegółami dla specjalistów, ale w praktyce ogrodnika pełnią podobną rolę: cierpliwie obskakują niskie rośliny, chwasty, zioła.

Wspólny mianownik: to nie są osy ani „agresorzy” trawnika. Przy swoich gniazdach są zajęte robotą, a nie szukaniem pretekstu do użądlenia. Trzeba naprawdę mocno zadeptać wejścia albo przekopać cały fragment, by sprowokować bardziej nerwową reakcję.

Czy pszczoły z ziemi są niebezpieczne dla domowników

Z punktu widzenia bezpieczeństwa takie „osiedle” jest zwykle najmniejszym problemem w ogrodzie. Pszczoły samotnice, nawet jeśli gniazdują blisko siebie, każda troszczy się o własną dziurkę. Nie mają kolonii do obrony jak pszczoły miodne czy osy społeczne, więc nie organizują zbiorowych ataków.

W praktyce wygląda to tak:

• dorośli spokojnie przechodzą obok – pszczoły maksymalnie na chwilę poderwą się do lotu i wrócą do pracy,
• dzieci mogą swobodnie obserwować z odległości 1–2 kroków, byle nie rozgrzebywały palcami świeżych kopczyków,
• psy i koty szybko tracą zainteresowanie – owad, który nie ucieka gwałtownie, jest dla nich po prostu nudny.

Użądlenia zdarzają się głównie wtedy, gdy ktoś przypadkiem przygniecie pszczołę dłonią lub kolanem podczas klęczenia przy rabacie. Są bolesne, ale najczęściej lżejsze niż po użądleniu osy. Osoby uczulone na jad błonkoskrzydłych powinny oczywiście zachować zwykłą ostrożność, jak w każdym miejscu, gdzie latają żądlące owady.

Jak niechcący nie „wyczyścić” ogrodu z pszczół ziemnych

Kilka nawyków ogrodniczych decyduje o tym, czy takie kolonie przetrwają w jednym miejscu dłużej niż sezon. Z perspektywy pszczół katastrofą są:

• coroczne głębokie przekopywanie skarp i rabat – jaja i larwy są po prostu mieszane z ziemią,
• ciągłe „dosiewanie trawnika” na gołych plackach i ich intensywne wałowanie,
• zamulanie wejść warstwą kory, agrowłókniny czy grubej ściółki.

Jeśli w jakimś miejscu pojawiło się mini-osiedle, najprościej jest uznać je za stały element ogrodu – jak kamień czy kępa trawy. Można lekko obramować teren kamieniami lub drewnem, by nie deptać po nim przy koszeniu, i zostawić przynajmniej część sezonu bez większych ingerencji.

Co zrobić, gdy pszczoły w ziemi przeszkadzają w użytkowaniu terenu

Zdarza się, że gęsto usiane otworki pojawią się dokładnie tam, gdzie dzieci bawią się piłką albo gdzie zwykle stawia się leżak. Zamiast „likwidacji problemu” łatwiej zwykle zadziałać taktycznie:

• przesunąć intensywnie użytkowaną strefę o kilka metrów – dla ludzi to drobna zmiana, dla pszczół różnica między przetrwaniem a wyginięciem,
• założyć w pobliżu nową, atrakcyjną skarpę z piaskiem lub lekką ziemią – część samic w kolejnych sezonach sama wybierze wygodniejsze miejsce,
• odgrodzić teren niskim płotkiem lub obrzeżem, dzięki czemu dzieci i psy instynktownie skręcą wcześniej.

Środki chemiczne niczego sensownego tu nie załatwią – zabiją po prostu kolejną populację owadów zapylających, a w następnym roku wolne miejsce i tak zasiedli ktoś nowy.

Rośliny, które szczególnie lubią pszczoły ziemne

Pszczoły gniazdujące w ziemi nie są wybredne, ale kilka grup roślin przyciąga je wyjątkowo mocno. W ogrodzie warto „podkręcić”:

• rośliny kwitnące wcześnie – krokusy, miodunki, pierwiosnki, forsycje, drzewa owocowe. Wiosenne porobnice ruszają, gdy pszczoły miodne dopiero rozgrzewają skrzydła.
• niskie zioła i dzikie kwiaty – tymianek, macierzanka, żywokost, ogórecznik, facelia, koniczyny, komosa, jasnota. To „stołówka osiedlowa” tuż nad ziemią.
• kwiaty z odkrytym pyłkiem – rozchodniki, złocienie, nagietki, kosmosy. Dla małych smuklików i innych drobnic to jak duże, wygodne talerze.

Jeśli dopuści się trochę „dzikizny” – zamiast sterylnej rabaty wyłącznie z wielkich róż – szybko okaże się, że pszczoły ziemne mają co robić od marca do września.

Gatunki, które chętnie zaglądają do ogrodu, ale nie budują „hoteli” ani kopców

Oprócz murarek, trzmieli i pszczół gniazdujących w ziemi, w ogrodach często pojawiają się także inne dzikie pszczoły. Nie zawsze dają się łatwo „podejrzeć”, ale warto wiedzieć, że też są obecne.

Obrostki i inne „specjalistki” od konkretnych roślin

Niektóre pszczoły są niemal przywiązane do jednego rodzaju kwiatów. Przykład z polskich ogrodów to obrostki (np. obrostka letnia), które uwielbiają:

• rośliny z rodziny jasnotowatych – mięty, szałwie, kocimiętki,
• dzikie zioła, które często traktujemy jak chwasty – np. jasnoty, poziewniki.

Gniazdują w ziemi lub w drobnych szczelinach, są niewielkie i szybkie, więc wiele osób nigdy nie kojarzy ich z pszczołami. Jeśli jednak na kępie mięty non stop kręcą się małe „strzałki” w odcieniach szaro-brązowych, to często właśnie one.

Nomady – „kucki” wśród pszczół

Na rabatach można też spotkać coś, co wygląda jak miniaturowa osa w kolorach czerwieni, żółci i czerni. To zwykle pszczoły z rodzaju Nomada. Nie budują własnych gniazd, ale składają jaja w komórkach innych pszczół samotnic (np. porobnic).

Ich obecność to sygnał, że w okolicy dobrze radzą sobie także gatunki „gospodarzy”. Nomady nie interesują ludzi ani ich jedzenie, a mimo „osiego” wyglądu są dość niekonfliktowe. Dla ogrodnika to po prostu dodatkowa ciekawostka przy dokładniejszym przyglądaniu się rabatom.

Pszczoły nożycówki i miesierki – ogrodowe „ogrodniczki”

Co jakiś czas na różach, różanecznikach czy lilakach można zauważyć półokrągłe wycięcia w liściach. Pierwsza myśl: „co mi to obżera krzewy?”. Sprawcami są często pszczoły nożycówki i miesierki (rodzaj Megachile).

Samice tną małe płatki z brzegów liści i zanoszą je do gniazda, gdzie z takich „cegiełek” składają komórki lęgowe. Roślina zazwyczaj znosi to doskonale – traci maksymalnie kilka procent blaszki liściowej i szybko się regeneruje.

Aby pomóc tym gatunkom, wystarczy:

• nie panikować przy pierwszych „dziurach” i nie pryskać krzewów insektycydem,
• zapewnić im kilka pustych rurek lub suchych łodyg – chętnie korzystają z podobnych materiałów jak murarki, ale zwykle wolą nieco większe średnice.

Proste zmiany w ogrodzie, które działają na większość dzikich pszczół naraz

Każdy gatunek ma swoje drobne wymagania, ale istnieją rozwiązania, które „robią robotę” dla całej pszczelej ekipy. W praktyce oznacza to kilka prostych decyzji:

• kwiaty zamiast perfekcyjnego trawnika – zamiana choćby części murawy na łąkę kwietną, wyższą rabatę lub pas bylin,
• kawałek gołej, słonecznej ziemi – bez kory, agrowłókniny i stale dosiewanego trawnika,
• martwe drewno i suche łodygi pozostawione przynajmniej do końca wiosny, aby pszczoły zdążyły się wygryźć,
• brak chemicznej „dezynfekcji” ogrodu – rezygnacja z oprysków uniwersalnymi insektycydami „na wszystko, co się rusza”.

Do tego dochodzi coś, co trudno zapisać w instrukcji: odrobina ciekawości. Kto raz przysiądzie na kilka minut obok kwitnącej rabaty i zacznie rozróżniać pierwsze gatunki dzikich pszczół, temu trudno będzie wrócić do sterylnego ogrodu „jak z katalogu”. I bardzo dobrze – dla pszczół i dla plonów.

Najważniejsze wnioski

• Pszczoła miodna to tylko jeden, hodowlany gatunek; obok niej w Polsce żyje około 470 gatunków dzikich pszczół, z których wiele regularnie odwiedza ogrody i działki.
• Dzikie pszczoły nie są „gorszą kopią” pszczoły miodnej – mają ogromną różnorodność form (od trzmieli po drobne smukliki) i w większości są samotnicami, w których każda samica samodzielnie zakłada i prowadzi gniazdo.
• W przydomowym ogrodzie dzikie pszczoły często zapylają skuteczniej niż ul stojący w okolicy, bo działają lokalnie (gniazdują tuż przy rabatach), w dużej liczbie osobników i przy gorszej pogodzie.
• Różne gatunki dzikich pszczół specjalizują się w określonych roślinach (drzewa pestkowe i ziarnkowe, krzewy owocowe, warzywa dyniowate czy fasola), dzięki czemu ogród jest zapylany „na wielu frontach” jednocześnie, bez kolejek do jednego typu kwiatów.
• Stawianie ula w małym ogrodzie może nie poprawić zapylania, a nawet ograniczyć zasoby pyłku i nektaru dla dzikich pszczół; w takim miejscu więcej daje ochrona siedlisk murarek, trzmieli i gatunków gniazdujących w ziemi.
• Obecność bogatej fauny dzikich pszczół realnie przekłada się na wyższe i lepszej jakości plony – szczególnie w chłodne, pochmurne dni, gdy pszczoła miodna woli „zostać w domu”, a trzmiele i samotnice dalej pracują.